Ogrody japońskie- ewolucja ogrodów w stylu Zen

Styl japoński to gratka dla miłośników elegancji, prostoty oraz osób, które w ogrodzie szukają ukojenia i spokoju. Ogrody te przepełnione są szacunkiem do naturalnego krajobrazu i uzupełnione bogatą symboliką nadającą przestrzeni głębszych treści. Ogrody japońskie charakteryzują się minimalizmem oraz oszczędnością formy. Jak każdy inny żywy twór ewoluował w czasie, zachowując przy tym pewne stałe elementy. I tak od malowniczych stawów wtopionych w leśne otoczenie ogrody japońskie przeistoczyły się w proste ogrody ZEN, sprzyjające medytacji i kontemplacji nad pięknem przyrody.

Cechy charakterystyczne ogrodu japońskiego

Ogrody te ulegały zmianom na przestrzeni dziejów, jednak istnieją charakterystyczne elementy, które definiują ten styl bez względu na epokę z której pochodzą. Poniżej siedem głównych form.
1. Kamienie
Kamienie w ogrodzie japońskim tworzą niejako jego szkielet. Ich wielkość oraz ułożenie determinują ustawienie innych elementów zagospodarowania terenu takich jak roślinność czy mała architektura. W zależności od formy, wielkości, tekstury posiadały nadaną im indywidualną symbolikę.
Osobnym typem kamieni są kamienie chodnikowe, które układano w różnych kształtach i układach. Zazwyczaj były to kamienie płaskie, nieregularne, układane rytmicznie po kilka sztuk.
2. Woda
Woda jest bardzo ważnym elementem zagospodarowania ogrodów, pojawiała się już w najwcześniejszych jego odsłonach. Bardzo popularne były formowane sztuczne stawy, kaskady oraz strumienie. Kształtowano je w sposób swobodny, naśladując przypadkowość form naturalnych.
3. Mosty
Nieodłącznym elementem strumyków i stawów są mostki- tak samo jest w ogrodach w stylu japońskim. Mosty przybierały różne wielkości i kształty i budowane były zarówno z drewna jak i z kamienia.
4. Pagórki
Pagórki naśladowały górzystą rzeźbę Japonii. W mniejszych ogrodach stosowano zazwyczaj trzy skomponowane ze sobą górki, zaś w większych całe zespoły wzgórz.
5. Rośliny w ogrodzie japońskim
Roślinność również naśladowała krajobraz zza ogrodowego ogrodzenia. Dominowały rośliny zimozielone, takie jak sosna japońska (Pinus densiflora), która uważana była za symbol długowieczności; czy sosna Thunberga (Pinus thunbergii). Sadzono również jodły (Abies sp.) oraz żywotniki (Thuja sp.). Spośród roślin liściastych wyróżniały się dęby (Quercus sp.), klony palmowe (Acer palmatum), klony japońskie (Acer japonicum), bukszpany (Buxus sp.), ostrokrzewy (Ilex sp.) i ligustry (Ligustrum). Dużym powodzeniem cieszyły się również drzewa bogato kwitnące takie jak wiśnia pospolita (Prunus cerasus), wiśnia wczesna (Prunus incisa), laurowiśnia (Prunus laurocerasus) oraz magnolia (Magnolia sp.). Krzewy to przede wszystkim różaneczniki (Rhododendron), kamelie (Camellia sp.), glicynie (WIsteria), oraz hortensje (Hydrangea). Wśród kwiatów ceniono chryzantemy (Dendranthema), astry (Aster), irysy (Iris), lilie (Lilium), piwonie (Paeonia), narcyzy (Narcissus) oraz goździki (Dianthus). Warto tutaj dodać, że w ogrodach japońskich nie stosowano trawnika, a jego zamiennikiem był mech lub żwir/piasek. Należy również zwrócić uwagę na tradycyjną japońską metodę kształtowania drzewek zwaną bonsai. Do tego celu używano sosen, śliw lub wierzb i za pomocą strzyżenia, formowania, dociążania uzyskiwano małe formy stylizowane na duże drzewa.
6. Pawilony
Już w najwcześniej opisanych ogrodach japońskich występowały pawilony, które z czasem powiązane zostały z kulturą picia herbaty (pawilony herbaciane). Również i w architekturze wyczuwany jest szacunek Japończyków do przyrody, ponieważ pawilony otwierane były na otaczającą je naturę.
7. Mała architektura
Ze względu na zastosowanie do budowy małej architekturze naturalnego kamienia, drobne formy ogrodowe idealnie wpasowywały się w otoczenie. Latarnie, czasze wodne i misy stanowiły dopełnienie funkcji a nie starały się nad nią dominować. Warto dodać, że latarnie i czasze wodne również były powiązane z rytuałem picia herbaty i były ustawiane blisko pawilonów.

Historia ogrodów japońskich

Stałym elementem, o którym wspomniałam, jest przede wszystkim zamiłowanie japońskich ogrodników do naśladownictwa rodzimej przyrody i jej naturalnych form. Przejawiało się to przenoszeniem do przyświątynnych, przydomowych, ale także i cesarskich ogrodów nie tylko całych elementów krajobrazowych (takich jak stawy, malownicze wzgórza), ale i również samej idei natury w postaci symboli: np. wody (czesany piasek) lub wysp (układ kamieni). Wspomniane symbolika kamieni i piasku przewija się przez cały okres funkcjonowania ogrodów japońskich.

Duży wpływ na rozwój ogrodów japońskich miał pośredni kontakt Japonii z Imperium Chińskim w VII i VIII w n.e. (ogrody chińskie mają o wiele dłuższą tradycję niż ogrody japońskie). Kontakt ten wiązał się między innymi z rozwojem w kraju kwitnącej wiśni buddyzmu. Wtedy też ogrody zaczęły towarzyszyć świątyniom, jednak do naszych czasów nie zachowały się przesłanki jak owe ogrody mogły wyglądać. Niemniej w okolicach XII-XIII zaczęły nabierać indywidualnych cech, zyskując przy tym na bogatej symbolice.

Pierwsze autonomiczne japońskie ogrody nawiązywały bezpośrednio do tradycji. Towarzyszyły zespołom budynków dworskich uzupełnionych dziedzińcem. Składały się przede wszystkim ze sztucznego stawu, który zgodnie ze zwyczajem lokalizowany był w kierunki wschód-zachód z koniecznym kierunkiem przepływu wody od wschodu do zachodu (wschód symbolizował źródło czystości, a zachód- ujście zła). Ważnym elementem dopełniającym symbolikę były wspomniane już kamienie, których ułożenie, wielkość oraz kształt miały ogromne znaczenie. Woda płynęła koło zabudowań dworskich często płynąc również pod samymi budynkami. Stąd też ogród był nie tylko uzupełnieniem otoczenia wokół domu a wypełnieniem danej przestrzeni, wnętrze przenikało się z zewnętrzem. Dopełnieniem architektury ogrodowej były pawilony ogrodowe oraz mostki, które łączyły ze sobą malownicze wyspy. Warto tutaj podkreślić, że pierwsze ogrody japońskie były niesamowicie wtopione w okoliczny krajobraz ze względu na kopiowanie naturalnych występujących w naturze form, dzięki temu unikano sztuczności.
Z ewolucją buddyzmu i upowszechnieniem się filozofii ZEN formy ogrodowe uległy znacznemu uproszczeniu. Malownicze okrągłe mostki zastąpiono monolitycznymi kamiennymi płytami a bogato rozrzeźbiony teren stawał się coraz bardziej równy. Wtedy też wyszczególniły się dwa rodzaje ogrodów- ogród pagórkowaty oraz ogród płaski.

Ogród pagórkowaty, jak sama nazwa wskazuje, składał się ze sztucznych wzgórz, które kompozycyjnie najczęściej połączone były z wodnym strumieniem. Ten typ założenia rozpowszechnił się w małych przydomowych ogrodach, ale występował również w wielkopowierzchniowych parkach. Jak we wszystkich ogrodach japońskich ten szczególny rodzaj miał na celu naśladowanie okolicznej przyrody i kontemplację nad jej formą. Pomiędzy wzgórzami miękko wiły się ścieżki z ciętego kamienia o różnym kształcie i wielkości, przez niewielki wodny strumień przerzucone były niewielkie drewniane bądź kamienne kładki. Formy roślinne harmonijnie wpisywały się w pagórki, tworząc wielopiętrowość kompozycji. Całość urozmaicona była o elementy małej architektury w postaci kamiennych latarni czy czasz wodnych.
Ogród japoński płaski nie różni się od ogrodu pagórkowatego ani funkcją ani zagospodarowaniem. Służył kontemplacji, miał podobny układ przestrzenny i zastosowaną małą architekturę. Nie nakładano jednak takiego silnego nacisku na kształtowanie rzeźby terenu. Ciekawą ewolucją tej formy jest medytacyjny ogród kamienny (nazywany też suchym krajobrazem), który w dzisiejszych zabieganych czasach znajduje sporo sympatyków. W tym przypadku do zagospodarowania otoczenia zastosowano jedynie żwir oraz kamienie, uzupełnione w mniej skrajnych przypadkach mchem i pojedynczymi drzewami. Ogród ten, najprościej tłumacząc, symbolizować miał wyspy oraz morze. W tym celu żwirek odpowiadający wodzie zagrabiany był w miękkie wzory oznaczające fale, a kamienie układane w wyspy. Najbardziej znanym przykładem ogrodu kamiennego jest ogród Ryoan-ji (z jap. Świątynia Uspokojonego Smoka). Jest to ogród przyświątynny zlokalizowany w Kioto i powstały w XV w., gdzie na wymiarach 30x10 m ustawiono piętnaście głazów poukładanych w pięciu grupach, obłożonych mchem. Pozostałą przestrzeń wypełniono wygrabionym, drobnym żwirem. Całość otoczona jest murem w kolorze ceglastym, spoza którego widać drzewa.
Ogród herbaciany związany był z obrzędem picia herbaty. Posiadał określone wymogi dotyczące planowania. Najczęściej dzielony był na część zewnętrzną, która była formą poczekalni dla gości oraz wewnętrzną z zaakcentowanym wejściem w postaci ozdobnej bramy. Centralnym elementem wewnętrznej części ogrodu był pawilon herbaciany, do którego prowadziła ścieżka z kamieni chodnikowych. Ogród wyposażony był w kamienną misę do umycia rąk oraz w kamienne latarnie.
Obecnie ogrody japońskie bardzo często przenoszone są na europejski grunt. Często style i epoki są ze sobą mieszane tworząc polsko-japoński eklektyzm. Ale czy zasadne jest przenoszenie do polskich ogrodów form wzorowanych na japońskich, które w założeniu miały imitować i harmonizować z przyrodą za ogrodzeniem? Według mnie w czasach globalizacji, gdzie style architektoniczne wzajemnie się przenikają, jest miejsce dla wariacji na temat ogrodów japońskich, nawet jeżeli zlokalizowane są na drugim końcu globu.
Napisano na podstawie:Historia ogrodów . Majdecki Longin,Wydawnictwo Naukowe PWN 2009

image sources

Written by : MartaM.

0 Comment